Cultuurlandschap in transformatie

Nederland totaal verstedelijkt

In Nederland is sprake van een totaal verstedelijkt landschap: een hybride (uit diverse elementen bestaand) landschap. Dit landschap is het uitgangspunt van de tentoonstelling in het Nederlands Paviljoen op de negende architectuurbiënnale in Venetië. Met de presentatie van een stedenbouwkundige ontwerpwijze waarin het gedeeltelijk behoud en de transformatie van het landelijk gebied de leidraad vormt, geeft het Nederlands Architectuurinstituut (NAi) invulling aan het overkoepelende thema Metamorfose. Maquettes tonen hoe ontwerpers met dit hybride landschap zijn omgegaan en dit nog steeds doen. Begin jaren tachtig ontwikkelden de ontwerpers Riek Bakker, Frits Palmboom en Michael van Gessel in het ontwerp voor de Rotterdamse uitbreidingswijk Prinsenland (1982-1984) een landschappelijke stedenbouw, waarin het bestaande cultuurlandschap en de relaties met de aanwezige stedelijke omgeving de leidraad vormden. Deze ontwerpmethode wordt in de tentoonstelling "Hybrid Landscapes. Designing for Sprawl in the Netherlands 1980 – 2004" aan de hand van drie stedenbouwkundige projecten getoond: Prinsenland, Leidsche Rijn (1994-1995) en Maastricht Belvédère (1999-2004). De ontwerpers hadden een vooruitziende blik; hun ontwerpwijze biedt een strategie voor het ontwerpen in de verstrooide stad die ook voor het buitenland relevant kan zijn.

Landschappelijke stedenbouw

De ruimtelijke ontwikkelingen in Nederland zijn decennialang op een fysieke groei van de steden gericht geweest met talloze uitbreidingswijken als resultaat. Beleidsmakers stelden daarentegen harde grenzen tussen de stad en het omringende landschap. De hardheid van deze lijnen heeft zich vaak niet kunnen bewijzen. In de jaren tachtig werd voor het eerst sinds lange tijd nagedacht over hoe verstedelijking en ontwikkeling van het landschap meer hand in hand zouden kunnen gaan. Deze toenadering vindt plaats op het niveau van de wijk. In het ontwerp voor Prinsenland wordt voor het eerst duidelijk afstand genomen van de tabula rasa (het onbeschreven blad) en een architectonische stedenbouw. De ontwerpers zoeken naar betekenisdragers in het landschap en omarmen de morfologie van de plek als belangrijkste ontwerpleidraad. Het onderliggende landschap wordt geanalyseerd en bestaande kwaliteiten van het cultuurlandschap krijgen een belangrijke waarde in het nieuwe ontwerp. Deze dragers kunnen zowel landschappelijk, cultuurhistorisch als infrastructureel van aard zijn en worden gebruikt om in het ontwerp differentiatie aan te brengen; in Prinsenland zijn het verkavelingpatroon en de bestaande hoogteverschillen bepalend geweest voor de stedenbouwkundige opzet. In het ontwerp wordt bovendien een ruimtelijk en landschappelijk raamwerk neergelegd waardoor een flexibele invulling en een langdurig transformatieproces kan worden ingezet. In de jaren negentig wordt duidelijk dat de grenzen tussen stad en land daadwerkelijk zijn verdwenen en er alleen nog in termen van stedelijke netwerken kan worden gedacht. Het ontwerp voor de vinexwijk Leidsche Rijn markeert een hoogtepunt binnen dit proces. Met het ontwerp Maastricht Belvédère verleggen de ontwerpers hun aandacht naar het binnenstedelijk gebied. Het is duidelijk dat veel Nederlandse steden de grenzen van hun fysieke groei hebben bereikt.

Tentoonstelling

De transformatie van de drie gebieden wordt aan de hand van meerdere maquettes op hiervoor vormgegeven ladenkasten geïllustreerd. Iedere lade is geschilderd in een kleur uit de legenda en representeert op die manier een laag van het landschap. In de laden is te lezen aan welke waardevolle karakteristieken in het bestaande landschap nieuwe betekenis is gegeven. De context wordt door een kaartenreeks ingenomen waarop de transformatie van Nederland zichtbaar wordt. In zes kaarten ziet de bezoeker de grenzen tussen rood en groen in de periode 1860 - 2010 steeds diffuser worden en Nederland compleet verstedelijken.

Nieuwe opgaven

Nederland staat de komende decennia voor twee belangrijke opgaven: een verdere intensivering van de steden en het ontwikkelen van het platteland. De opgaven komen voort uit mondialisering, mobiliteit, verdunning, een oprukkende verstedelijking, een herstructurering van de agrarische sector, problemen met de waterberging, een zich terugtrekkende overheid en het loslaten van de harde grenzen tussen stad en land. In een vierde hoofdstuk wordt een beeld gegeven van de meest recente ruimtelijke ontwikkelingen in het landelijk gebied. Transformatie zal in beide gebieden echter op geheel eigen wijze moeten plaatsvinden. De identiteit van zowel het stedelijk als landelijk gebied zal daardoor worden behouden én versterkt. De getoonde ontwerpwijze geeft een duidelijk antwoord op de wereldwijde zoektocht naar identiteit binnen stedelijke en landschappelijke ontwikkelingen. Er vindt geen simpele invuloefening van programma plaats, maar het landschap wordt geanalyseerd en bestaande kwaliteiten worden nieuwe betekenisdragers in het ontwerp. Het contrast tussen stad en land wordt dus nog steeds nagestreefd; ze staan echter niet langer tegenover elkaar, maar naast elkaar.

Tentoonstelling

De Tentoonstelling "Hybrid Landscapes. Designing for Sprawl in the Netherlands 1980 – 2004" is van 12 september t/m 7 november 2004 tijdens de negende architectuurbiënnale in Venetië te bezoeken.

Lees verder: meer informatie

Actuele exposities
Tentoonstellingen september 2004
Fata Morgana

De laatste cd-rom van CultuurArchief.nl is een aanrader voor kunstenaars en kunstliefhebbers.
Op de derde cd-rom in de reeks van Cultuur Archief zijn 400 artikelen bijeengebracht over kunst en cultuur.
Deze culturele cd-rom bevat een schat aan informatie en talrijke kleurige afbeeldingen.
Kunst op cd-rom

Ruud van Capelleveen laat met Koning Eenoog zien dat geschiedenis niet saai is en zeker niet dor beschreven hoeft te worden. De foto’s zijn paginabreed en illustreren de artikelen op treffende wijze.
Deze cd-rom bevat veel informatie.
U zult uren genieten van Koning Eenoog.
Koning Eenoog