Gebroeders Van Limburg

Hoogtepunt van de middeleeuwse schilderkunst

Het absolute hoogtepunt van de middeleeuwse schilderkunst. Zo noemen kunsthistorici en liefhebbers de miniaturen van de gebroeders Van Limburg. Hun schilderingen bepalen vandaag de dag nog het beeld van het religieuze, adellijke en alledaagse leven in de Middeleeuwen.
Voor het eerst wordt aan deze scheppers van Les Très Riches Heures en Les Belles Heures (wereldberoemde getijdenboeken, gemaakt in opdracht van de machtige Franse hertog Jean de Berry) een overzichtstentoonstelling gewijd. De primeur is aan Museum Het Valkhof in Nijmegen, de stad waar de drie broers kort voor 1400 werden geboren en hun opleiding genoten. Van 30 augustus tot en met 20 november 2005 vindt hier de ambitieuze expositie "De gebroeders Van Limburg. Nijmeegse meesters aan het Franse hof (1400-1416)" plaats.
Het initiatief zorgt volop voor opwinding. Want voor het eerst en voor het laatst worden tezamen zoveel originele manuscripten tegelijk getoond, die Paul, Herman en Johan van Limburg hebben geïllustreerd. Vier van de (ons bekende) zes boekwerken zijn er te zien. Wie dus wil genieten van deze schat aan originelen: het is nu of nooit.

Les Belles Heures

Hart van de tentoonstelling vormen 17 originele pagina's uit Les Belles Heures, afkomstig uit het Metropolitan Museum of Art in New York, daarnaast zijn La Bible Moralisée en Les Petites Heures uit de Bibliothèque nationale de France in Parijs en het Valerius Maximus manuscript uit de Biblioteca Apostolica Vaticana in Rome aanwezig. Na de presentatie in Nijmegen gaan de kwetsbare originelen uit Les Belles Heures terug naar New York en worden ze niet meer uitgeleend. Ze verdwijnen definitief uit het zicht van het Europese publiek. De expositie is het hoogtepunt van de feestelijkheden rond het 2000-jarig bestaan van Nijmegen.

Nooit eerder gezien, nooit meer te zien

Les Belles Heures is in bezit van het Metropolitan Museum of Art in New York. Dit vroeg 15e eeuwse getijdenboek is zelden voor het publiek te zien. Omdat het boek momenteel wordt gerestaureerd, is het tijdelijk uiteengenomen. Bij hoge uitzondering wist Museum Het Valkhof toestemming te krijgen om maar liefst tien dubbele pagina's met in totaal 17 miniaturen in bruikleen te krijgen. De restauratie maakt het eenmalig mogelijk om de miniaturen naast elkaar aan het publiek te tonen.

De gebroeders Van Limburg en de stad Nijmegen

De afbeeldingen uit de getijdenboeken werden wereldberoemd, maar de makers bleven op de achtergrond. Weinig mensen realiseerden zich tot op heden dat de gebroeders Paul, Herman en Johan van Limburg Nederlanders waren. En nieuw is voor velen dat ze werden geboren in Nijmegen, in de Burchtstraat naast het stadhuis.
Vanuit de Waalstad maakten ze rond 1400 hun 'transfer' naar Frankrijk en traden in dienst van de Bourgondische hertog Filips de Stoute. Sleutelfiguur bij deze overeenkomst was hun oom Jan Maelwael ('Jean Maelouel'), die al eerder werkte voor het machtige Franse hof. Wereldfaam verwierven de twee getijdenboeken Les Belles Heures en daarna Les Très Riches Heures, die ze voor de hertog Jean de Berry illustreerden, een broer van Filips de Stoute. De hertog van Berry, de kunstpaus van Frankrijk genoemd, was een gepassioneerd verzamelaar van kunst en een machtige mecenas, die het talent van de gebroeders Van Limburg op waarde schatte.
Tot kort voor hun vroege dood in 1416 onderhielden de broers nauwe banden met hun geboortestad. Exact 600 jaar nadat ze bij Jean de Berry in dienst traden, keerden de gebroeders Van Limburg terug naar Nijmegen. Met deze tentoonstelling krijgen zij de plaats die ze verdienen: deze Nederlanders staan aan de basis van de Noord-Europese schilderkunst. Hun namen horen bij Nijmegen, zoals Frans Hals bij Haarlem en Johannes Vermeer bij Delft.

Getijdenboeken: toen voor de elite, nu voor iedereen

De miniaturen van de gebroeders Van Limburg maken deel uit van getijdenboeken. Deze boeken bevatten een kalender en bladen met gebeden en illustraties die horen bij de religieuze feesten en heiligendagen van het jaar. Dagelijks werden de gebeden op vaste tijden opgezegd. Het inzien van de boeken was slechts aan een hele kleine kring van bevoorrechten voorbehouden. Nu heeft iedereen de ultieme kans om ze te bewonderen.
De kleurrijke en gedetailleerde afbeeldingen bij de teksten verhoogden de religieuze beleving. Tegelijkertijd maakten zij het boek tot een statussymbool, dat de rijkdom en macht van de bezitter weerspiegelde. Anders dan dikwijls wordt gedacht, werden deze boeken niet door monniken in kloosters, maar door professionele kunstenaars - zoals de gebroeders Van Limburg - in ateliers gemaakt.

Bruiklenen uit topmusea, kerken en kloosters

Museum Het Valkhof wist voor deze expositie ongeveer 100 bruiklenen te verwerven uit collecties van topmusea, maar ook van particulieren, kerken en kloosters over de hele wereld. De schatkamer wordt gevormd door de 17 originele miniaturen uit Les Belles Heures, naast La Bible Moralisée de Philippe le Hardi, Les Petites Heures du Duc de Berry en het Valerius Maximus manuscript. Behalve deze originele boekschilderingen van de gebroeders Van Limburg ziet men handschriften, paneelschilderijen, beeldhouwwerken en edelsmeedkunst van tijdgenoten en navolgers uit onder andere de Royal Collection van Hare Majesteit de Koningin van Engeland in Windsor Castle en het J. Paul Getty Museum in Los Angeles.
Kunsttraditie in het hertogdom Gelre. De tentoonstelling werpt licht op de rijke kunsttraditie binnen het hertogdom Gelre, die de gebroeders artistiek vormde. De stad Nijmegen was het belangrijkste cultuurcentrum binnen deze regio die zich uitstrekte van Roermond in het zuiden tot Hattem in het noorden en Geldern (D) in het oosten. De inwoners van Nijmegen ging het rond 1400 voor de wind, dankzij de internationale handel met de Oostzee en Engeland. De stad sloot zich aan bij de Hanze. Kunst en cultuur profiteerden hiervan. Vanwege de permanente kerken- en kloosterbouw en de aanwezigheid van de Gelderse hertogen waren in de stad edelsmeden, houtsnijders, beeldhouwers en schilders actief. Het geslacht Van Maelwael, waartoe ook de gebroeders Van Limburg behoorden, maakte naam met het beschilderen van wapenschilden, harnassen en vaandels.

Zeldzame hereniging

In de 18e en 19e eeuw werden door verzamelaars veel miniaturen uit middeleeuwse manuscripten gescheurd voor de verkoop. Miniaturen die oorspronkelijk tot één boekwerk behoorden, maar in voorbije eeuwen werden gescheiden, worden nu in Museum Het Valkhof herenigd. Voor deze unieke gelegenheid worden onder meer twee belangrijke miniaturen uit The Royal Collection in Windsor samengebracht met het Casanatense missaal, waartoe zij oorspronkelijk behoorden. Dit handschrift behoort tot de collectie van de Biblioteca Casanatense te Rome en werd omstreeks 1400 geïllustreerd door een Gelderse miniaturist.
Les Très Riches Heures du Duc de Berry, wellicht het beroemdste getijdenboek van de hand van de gebroeders Van Limburg, mag contractueel Musée Condé in Chantilly, Frankrijk, niet verlaten.
Het is slechts zeer sporadisch te zien. Een hoogwaardige facsimile-uitgave (kopie in druk) biedt de tentoonstellingsbezoekers in Nijmegen de kans in dit getijdenboek te bladeren, wat in de Middeleeuwen was voorbehouden aan de hertog en zijn naasten.
In samenwerking met literatuurorganisatie de Wintertuin laten 12 beeldend kunstenaars, die geboren en/of woonachtig zijn in Nijmegen, zich samen met 12 dichters inspireren door de kalenderbladen van Les Très Riches Heures du Duc de Berry.

Tentoonstelling

Museum Het Valkhof Nijmegen
Kelfkensbos 59, Nijmegen
Telefoon: 024 360 8805
Van 30 augustus tot en met 20 november 2005

Informeer uw vrienden

Geef uw reactie via Facebook of laat weten wat u vindt van dit artikel via of Twitter of Google +1

Tweet

Follow @absolutefigures

Lees verder: meer informatie over Kunst en Kunstenaars

Kunst Actueel
Kunst Actueel juli en augustus 2005
Attitudes 5
Occupying Space
Ontmoet Evert Thielen
Rijke uren

De laatste cd-rom van CultuurArchief.nl is een aanrader voor kunstenaars en kunstliefhebbers.
Op de derde cd-rom in de reeks van Cultuur Archief zijn 400 artikelen bijeengebracht over kunst en cultuur.
Deze culturele cd-rom bevat een schat aan informatie en talrijke kleurige afbeeldingen.
Kunst op cd-rom