Kamers vol kunst in 17e-eeuws Antwerpen

Kunstkamervoorstelling

Het Mauritshuis besteedt van 25 maart tot en met 27 juni 2010 aandacht aan een uniek genre in de schilderkunst: de kunstkamervoorstelling. Dit genre ontstond in 17e-eeuws Antwerpen en toont kamers vol kunst, denkbeeldige musea in het klein. De kern van de tentoonstelling Kamers vol kunst wordt gevormd door drie werken van Willem van Haecht (1593-1637), één van de belangrijkste grondleggers van het genre. Deze schilderijen zijn afkomstig uit het Mauritshuis, het Rubenshuis en een particuliere verzameling en worden nu voor het eerst gezamenlijk getoond. Naast de topstukken van Van Haecht zijn in de tentoonstelling meesterwerken uit andere internationale musea en particuliere verzamelingen te zien. Gezamenlijk brengen de zestien werken de fascinerende kunstwereld van Antwerpen in de 17 de eeuw op onovertroffen wijze in beeld.

Kunst over kunst

Een kamer in een woonhuis waar een verzamelaar zijn mooiste kunstwerken bewaarde, werd in de 17 de eeuw wel 'constcamer' genoemd. Deze term werd ook gebruikt om een bijzonder type schilderij aan te duiden, een geschilderde kunstkamer. 'Constcamers' of kunstkamervoorstellingen zijn schilderijen boordevol kunst, musea in het klein voor de ware liefhebber. Kostbare schilderijen bedekken de wanden, er staan afgietsels van befaamde antieke beelden, er zijn albums met prenten en tekeningen te zien, antieke munten, globes, porselein en naturalia als schelpen en bloemen. Kunstliefhebbers, kunstenaars en andere voorname bezoekers vormen de personages in deze kunstkamers. De onderwerpen van de belangrijkste schilderijen-in-het-schilderij zijn meestal niet willekeurig gekozen, maar dragen bij aan de betekenis van de voorstelling als geheel.

Willem van Haecht

Tot de opmerkelijkste kunstkamervoorstellingen van de 17 de eeuw behoort zonder twijfel het werk van Willem van Haecht (1593-1637). Hij stamde uit een Antwerpse familie van kunstenaars en kunsthandelaren. Zijn vader was de landschapsschilder Tobias van Haecht (Verhaecht), de eerste leermeester van Peter Paul Rubens (1577-1640). Van Haecht was na een jarenlang verblijf in Parijs en Italië in 1626 teruggekeerd naar Antwerpen waar hij als conservator zijn intrek nam bij Cornelis van der Geest (1555-1638), een vooraanstaande kunstverzamelaar en mecenas van Rubens. Waarschijnlijk in samenspraak met deze kunstliefhebber schilderde Van Haecht een drietal kunstkamers, een mengeling van fantasie en werkelijkheid. In deze kunstkamers kopieerde hij vrijwel allemaal bestaande schilderijen van beroemde meesters die zich niet altijd samen in één verzameling bevonden. Zijn schilderijen tonen daardoor de bijzondere rijkdom van de verzamelcultuur van Antwerpen in de 17 de eeuw, terwijl de verhalende elementen verwijzen naar het artistieke en culturele leven in de stad.

Ontwikkeling van het genre

Het genre van de geschilderde kunstkamer ontstond kort na 1610 in Antwerpen en bleef in de 17 de eeuw een vrijwel exclusief Antwerpse aangelegenheid.
Eén van de eersten die het genre beoefende was Frans Francken de Jonge (1581-1642). Zijn oeuvre was zeer gevarieerd: naast kleinfigurige historiestukken, allegorieën en encyclopedische stillevens, schilderde hij regelmatig figuurtjes in interieurvoorstellingen of landschappen van andere meesters. In 1612 schilderde Francken voor het eerst zelf de architectuur van een interieur, de vroegst gedateerde kunstkamer.
In de kunstkamervoorstellingen van Jan Brueghel de Oude (1568-1625) neemt het werk van Rubens een bijzondere plaats in. Naast de door Brueghel geschilderde kopieën van Rubens' bekende schilderijen droeg Rubens zelf ook bij door de figuren te schilderen in de door Brueghel geschilderde ruimtes. Na de dood van zijn vader zetten Jan Brueghel de Jonge (16011678), en later ook neef Jan van Kessel (1626-1679), de familietraditie voort.

Hoogtepunt

David Teniers (1610-1690) bracht het genre kort na 1650 als eerste buiten de grenzen van Antwerpen. Als hofschilder van aartshertog Leopold Wilhelm, regent van de Zuidelijke Nederlanden, maakte hij in Brussel een reeks monumentale voorstellingen van diens schilderijenbezit. Teniers bracht daarnaast een gedrukte catalogus uit van Leopold Wilhelms Italiaanse schilderijen, getiteld: Theatrum Pictorium. Dit boek heeft een bijzonder waarde als eerste bestandscatalogus uit de kunstgeschiedenis.
Het laatste hoogtepunt van het kunstkamergenre in Antwerpen vormt een groep kunstkamervoorstellingen uit de late 17 de eeuw, waaraan soms meer dan twintig verschillende Antwerpse meesters hebben samengewerkt. Onder leiding van Gonzales Coques hoofdman van het St.-Lucasgilde, voegde iedere kunstenaar zijn eigen originele schilderijtje toe. Zo onstond een staalkaart van vrijwel alle toonaangevende schilders die omstreeks 1670 in Antwerpen werkzaam waren.

Catalogus

Bij de tentoonstelling wordt een rijk geïllustreerde catalogus gepubliceerd die is samengesteld door Ariane van Suchtelen (conservator Mauritshuis) en Ben van Beneden (conservator Rubenshuis). De publicatie is verkrijgbaar in het Nederlands en Engels (prijs: 24,50 euro) en is tot stand gekomen dankzij steun van The Michael Marks Charitable Trust.

Afbeelding

Willem van Haecht, Kunstkabinet van Cornelis van der Geest, 1628, paneel 102,5 x 137,5 cm, Rubenshuis, Antwerpen.

Tentoonstelling

Mauritshuis, Den Haag
Van 25 maart t/m 27 juni 2010

Lees verder: meer informatie

Actuele exposities
Tentoonstellingen maart 2010
David Bade
Beeld verplaatst door Joost Zwagerman
Georges Vantongerloo
I Could Live in Africa
Robert van 't Hoff
Steven Aalders

De laatste cd-rom van CultuurArchief.nl is een aanrader voor kunstenaars en kunstliefhebbers.
Op de derde cd-rom in de reeks van Cultuur Archief zijn 400 artikelen bijeengebracht over kunst en cultuur.
Deze culturele cd-rom bevat een schat aan informatie en talrijke kleurige afbeeldingen.
Kunst op cd-rom

Ruud van Capelleveen laat met Koning Eenoog zien dat geschiedenis niet saai is en zeker niet dor beschreven hoeft te worden. De foto’s zijn paginabreed en illustreren de artikelen op treffende wijze.
Deze cd-rom bevat veel informatie.
U zult uren genieten van Koning Eenoog.
Koning Eenoog